Het is fascinerend dat veel mensen zich overgeven aan lange verhandelingen over de vrije wil zonder ook maar een moment stil te staan bij de hedendaagse natuurkundige kaders. Een psychologische verklaring die in mij opkomt is dat de gepassioneerde voorvechter van de vrije wil zo sterk hunkert naar vrijheid in zijn denken, dat hij niet geneigd zal zijn zich te conformeren aan kaderstellende beperkingen, zeker niet als die komen uit wetenschappelijke hoek. Hoe het ook zij, het valt te betreuren want het leidt tot allerlei overbodige gedachtenspinsels die eenvoudig voorkomen hadden kunnen worden.
Zo wordt er nog steeds veel te veel gepraat over determinisme. Deze theorie focust op de vraag of elke gebeurtenis wordt veroorzaakt door eerdere gebeurtenissen, en zorgt in filosofische kringen voor een niet aflatende stroom van ingewikkelde, vooral terminologische discussies. Dit terwijl de kwantumtheorie van de moderne natuurkunde al een slordige driekwart eeuw uitgaat van een fundamentele rol voor het toeval. Het gedrag van individuele elementaire deeltjes blijkt principieel onvoorspelbaar en het idee dat elke gebeurtenis wordt bepaald door eerdere gebeurtenissen kan dus gevoegelijk de prullenbak in.
Deterministen laten zich hierdoor niet uit het veld slaan: op microniveau is er dan weliswaar sprake van indeterminisme, maar op macroniveau middelt dit weer uit tot determinisme, zo luidt het. Het gevaar van deze redenering is vooral dat het een redenering is: het is nogal lastig experimenteel vast te stellen dat geen enkele kwantumgebeurtenis een macroscopisch effect kan hebben. Gevoelsmatig zou het mij niet verbazen als dit wel degelijk het geval is, en ik herinner me een boek van Johnjoe McFadden getiteld Quantum Evolution, waarin hij kwantumgebeurtenissen een cruciale rol toedicht in de evolutie. Veel macroscopischer kan toch niet.
Belangrijker echter in het kader van de vrije wil is dat determinisme focust op de verkeerde vraag. Het gaat er niet om of een gebeurtenis toevallig is of onvermijdelijk, maar of de gebeurtenis kan worden beïnvloed. En hoewel de kwantumtheorie hamert op de rol van het toeval, biedt het geen enkele ruimte voor beïnvloeding. Toeval is een fundamenteel onderdeel van ons universum op elementair niveau, en een gebeurtenis die toevallig plaatsvindt kan niet tegelijkertijd ook worden beïnvloed door zoiets als ons bewustzijn. Dit alle populaire boeken en theorieën ten spijt die ons bewustzijn zo graag magische krachten toedichten.
Kortom, op het meest elementaire niveau is de natuur onvoorspelbaar én onbeïnvloedbaar. Dit gegeven zullen we moeten meenemen als kader voor onze gedachtevorming over de vrije wil.
Leestips:
- Jim Al-hkalili, Quantum, A Guide for the Perplexed, 2003
- Anton Zeilinger, Toeval!, Hoe de kwantumfysica ons wereldbeeld verandert, 2005
Categorie: determinisme, johnjoe mcfadden, kwantummechanica, kwantumtheorie, quantum evolution, Vrije wil
juli 30, 2008 at 9:54 am |
Helaas geeft de schrijver zijn mening niet (nog zijn naam) over het begrip vrije wil. Heeft iedere mens nu wel of geen vrije wil ? Volgens mij heeft iedere mens wel een vrije wil. Twee voorbeelden: Kies een nummer tussen 1 en 10 ? Pak uit een zak met ballen die bijna dicht een bal. In beide gevallen ben je volkomen vrij om iets te kiezen, een getal versus een bal. Dat deel van je hersenen dat deze keuze bepaalt, bevat ondere andere je “vrije wil”. Dat wil niet zeggen dat in ieder voorbeeld je volkomen vrij bent in je keuzes. Ervaring leert je bijvoorbeeld dat je bepaalde keuzes niet moet nemen. Je moet bijvoorbeeld niet te snel autorijden want dan vlieg je uit de bocht. Dat wil echter niet zeggen dat je als je autorijdt geen vrije wil hebt.
Het artikel gaat er over wat de natuurkunde (de natuurkundige wetten) ons leert over de vrije wil. Volgens mij niet veel en wat men schrijft over de vrije wil is niet eenduidig.
Determinisme gaat er van uit dat alles wetmatig is dat wil zeggen dat alles volgens strak omlijnde oorzaak gevolg verbanden gebeurd en mathematisch te beschrijven is. In concreto dat de mens geen vrije wil heeft want alles ligt al vast. Een van deze wetten is de wet van Newton die het verband vastlegt (beschrijft) via krachten tussen bewegende massa’s. Bijvoorbeeld de beweging van de planeten om de zon en de beweging van de sterren in onze Melkweg. Maar zo simple is het niet. Je moet bijvoorbeeld de vorm in aanmerking nemen. Bij planeten voldoet de bolvorm maar bij planetoiden, die soms meer op een aardappel lijken, lukt dat niet meer. Daarnaast zeggen de wetten van Newton niks meer wat zich in het binnenste van bijvoorbeeld de aarde afspeelt (aardbevingen) en helemaal niks over de mens.
Zoals ik al zei gaat het Determinisme er van uit dat alles wetmatig en vast ligt. Daartegenover staat de chaos theorie die zegt dat dat niet waar is. Een van de redenen is de kwantum theorie. Persoonlijk heb ik met deze redenering een groot probleem, want wat is de chaostheorie nu precies en wat is de kwantum theorie nu precies. Een ding is zeker beiden zeggen niks over de mens, over ons bewustzijn en of we al dan niet een vrije wil hebben.
Als je het over de kwantum theorie hebt dan begin je vaak bij Schrodingers kat die, voordat je in de doos kijkt, zowel dood als levend kan zijn. Ik zal mij hier verder niet over uit laten of dat waar of niet waar is, wat veel belangrijker is dat de kat in de doos dood kan gaan via een gas dat ontsnapt uit een fles die kapot klapt via een radioaktief deeltje. Sommige elementen gaan van de ene toestand spontaan naar een andere toestand onder het uitzenden van zo een deeltje. Die deeltjes kun je tellen en dan kun je de gemiddelde duur uitrekenen tussen twee evenementen. Dit is de zogenaamde halfwaarde tijd. Die half waarde tijden zijn voor alle radioaktieve elementen verschillend. Waarom dit zo is weten we niet. Waarom het ene element radioaktief is (uitelkaarvalt) en het andere niet weten we niet. Met andere woorden op het terrein van de elementaire deeltjes zijn er vele dingen die we niet weten, maar wat nog veel belangrijker is ze hebben niks met onze “vrije wil” te maken, behalve dat de elementaire deeltjes de bouwstoffen zijn van de (organische) moleculen en die zijn weer de bouwstoffen van onze hersen waarin ergens onze vrije wil en ons bewustzijn zetelt.
In Het artikel staat ook:”"En hoewel de kwantumtheorie hamert op de rol van het toeval, enz” De lezer zal wel begrijpen dat ik met zo een zin niet gelukkig ben. Het probleem is dat het grootste deel van wat zich in het universum inclusief op aarde zich afspeelt we gewoon niet weten. Slechts een klein deel van alle processen kunnen we beschrijven en weer een klein deel daarvan zeer nauwkeurig omdat die (in grote lijnen) processen zeer stabiel zijn.
Nicolaas Vroom
juli 30, 2008 at 10:39 pm |
Ik heb niet het idee dat we in onze 1-op-1 discussie vorderingen maken. We draaien steeds dezelfde rondjes. Ik doe nog een poging tot een reactie:
- Ik vind een mening zonder onderbouwing niet zo interessant. Daarom focus ik in mijn stukjes op de bouwstenen voor een goede redenering.
- De stelling dat ieder mens een vrije wil heeft, met als voorbeeld het kiezen van een getal, is in mijn ogen een mening zonder onderbouwing. De vervolgzinnen zijn geen argumenten: “In beide gevallen ben je volkomen vrij om iets te kiezen” vertelt mij niet wat mij vrij maakt. En “Dat deel van je hersenen dat deze keuze bepaalt, bevat ondere andere je “vrije wil”.” vertelt mij niet waarom deze “vrije wil” vrij is.
- Het determinisme stelt niet dat de mens geen vrije wil heeft. Een toelichting op deze bizarre kronkel in het denken over determinisme kunt u vinden op http://nl.wikipedia.org/wiki/Vrije_wil onder het kopje Compatibilisme.
- Ik dacht dat we het er inmiddels over eens waren dat de natuurkunde (waar de wetten van Newton een onderdeel van zijn, maar het gaat mij om de complete natuurkunde) aan de basis staat van o.a. scheikunde en biologie. De natuurwetten gelden dus wel degelijk voor het menselijk lichaam. Pak er een willekeurige wet bij, voor mijn part Newtons gravitatiewet waarmee inderdaad de banen van planeten kunnen worden berekend: F = G((m1.m2)/r). Deze wet gaat over krachten en massa’s. Nergens staat dat het alleen gaat over massa’s van planeten. De aantrekkingskracht tussen massa’s geldt net zo goed tussen mijn lichaam en de aarde, of tussen mijn hoofd en mijn romp, of tussen 2 hersencellen in mijn lichaam. Alleen vanwege de kleine waarde van G en de kleine massa’s van de hersencellen is die aantrekkingskracht nogal minuscuul.
- De chaostheorie heeft niets te maken met de kwantumtheorie, en is niet in tegenspraak met determinisme. Er wordt zelfs letterlijk gesproken van deterministische chaos. Dit kunt u o.a. nalezen op http://nl.wikipedia.org/wiki/Chaostheorie
- U zegt dat elementaire deeltjes niets met de vrije wil te maken hebben: weer een mening zonder onderbouwing. U voegt verrassenderwijs wel toe “behalve dat de elementaire deeltjes de bouwstoffen zijn van de (organische) moleculen en die zijn weer de bouwstoffen van onze hersen waarin ergens onze vrije wil en ons bewustzijn zetelt.” Deze toevoeging, die ruwweg juist is, maakt in mijn ogen juist aannemelijk dat de elementaire deeltjes wel betrokken zijn bij de vrije wil. Elementaire deeltjes zijn nl. volgens onze huidige inzichten betrokken bij alles. Als u dit in twijfel trekt, vind ik het uw taak aannemelijk te maken waarom deze elementaire deeltjes dan niet betrokken zijn bij de vrije wil. En als de vrije wil niet totstandkomt vanuit elementaire deeltjes, ben ik ook benieuwd naar uw suggestie voor een mechanisme dat de vrije wil dan wel zou kunnen voortbrengen.
- Ik ben met u eens dat we veel nog niet weten. En daar is zeker ruimte voor discussie. Om die reden pretendeer ik niet dat ik zou weten of we wel of geen vrije wil hebben. Mijn bescheiden mening is dat het mij zou verbazen als onze hersenen fundamenteel anders werken dan de rest van de natuur zoals we die tot nu toe hebben leren kennen. Ik denk vooralsnog dat zowel ons bewustzijn als onze vrije wil totstandkomen op een manier die vergelijkbaar is met de intelligentie van een mierenhoop, die ontstaat uit de optelsom van relatief domme, elementaire mieren. Maar daarover een volgende keer meer.
juli 31, 2008 at 3:55 pm |
Reactie 2 op bijdrage Figaro.
Ik ben er nu achter dat de artikelen reeks: “Verwarring rond de vrije wil”, “Twee soorten vrije wil” en “Natuurkundig kader” van een en dezelfde auteur zijn. Jammer dat de echte naam er niet boven staat. Dit alles terzijde.
U reageert op mijn opmerking: “Volgens mij heeft iedere mens wel een vrije wil. Twee voorbeelden: Kies een nummer tussen 1 en 10 ? ” door te zeggen dat dit een zin is zonder onderbouwing. Waar het mij primair omgaat bent U het met mij eens. Je kunt argumenteren over het woord “iedere” maar daar gaat het niet over. Waar het over gaat is dat ik aan U vraag: “Kies een nummer tussen 1 en 10″ en U antwoord 5 dan zeg ik: dat antwoord is voorbeeld dat U een vrije wil heeft, bent U het daar mee eens. Daar gaat het over. U kunt antwoorden Ja of Nee of iets anders.
Ik ben benieuwd wat Uw antwoord is.
Als Uw antwoord Ja is dan zijn wij het er over eens dat tenminste wij een vrije wil hebbben.
Laten we het eerst hier over eens worden en daarna krijgt U commentaar op de rest.
Nicolaas Vroom
juli 31, 2008 at 10:43 pm |
Mijn antwoord op uw vraag is nee: als u mij vraagt een getal te kiezen tussen 1 en 10, en ik kies 5, dan vind ik dat geen voorbeeld van het hebben van een vrije wil. Ik zou weliswaar het gevoel hebben het getal te kiezen uit vrije wil, maar ik denk dat dit gevoel berust op een illusie, omdat ik denk dat mijn keuze volledig wordt bepaald door factoren waar ik geen invloed op heb.
augustus 2, 2008 at 2:16 pm |
Reactie 3 op bijdrage figaro
U schrijft:”dan vind ik DAT geen voorbeeld van het hebben van een vrije wil.” Okay. Als dit geen voorbeeld is, kunt U dan wel een voorbeeld geven ? Of bestaan er volgens U dan helemaal geen voorbeelden ? Als ik een zak heb, die bijna geheel dicht is en waarin alemaal gelijke ballen zitten en ik vraag U er een uit te halen (U kunt ze alleen voelen) is dat geen voorbeeld van vrije wil ? Als U zo een test doet bij verschillende proefpersonen dan zult U zien dat ze er bijna allemaal een verschillende uithalen, maar in principe zegt dat natuurlijk niks. Toch mijn vraag is het kiezen van een bal (zonder te kijken welke) een keuze uit vrije wil of niet ?
Kunt U ook iets meer zeggen met welke factoren U bedoelt in de zin: “omdat ik denk dat mijn keuze volledig wordt bepaald door factoren waar ik geen invloed op heb”
Nicolaas Vroom
augustus 4, 2008 at 1:11 pm |
Ik begrijp werkelijk niets van uw zogenaamde voorbeelden van vrije wil. U beschrijft steeds een situatie en bestempelt dat dan als voorbeeld van vrije wil. Telkens weer ontbreekt de onderbouwing. Het is net alsof u het hele probleem niet ziet. Misschien helpt het als ik u vraag om uit te leggen wat voor u het verschil is tussen:
- een mens die een bal kiest uit een zak
- een aap die een bal kiest uit een zak
- een robot die een bal kiest uit een zak
en waarom in die gevallen volgens u wel of geen sprake is van vrije wil.
Ik begrijp ook niet waarom u ineens van mij een voorbeeld van vrije wil verwacht, terwijl ik meerdere malen heb laten doorschemeren dat de vrije wil naar mijn idee een illusie is.
november 19, 2008 at 3:28 am |
Is er om het even welke informatie over dit onderwerp in andere talen?
februari 14, 2009 at 4:15 am |
Ik lees hierboven dat er nogal een warrige 1-on-1 discussie heeft plaatsgevonden (tijdje geleden).
Nicolaas, als je 1000 mensen die test met jouw zak en de getallen laat doen, zullen er per getal (1~10) zo’n 100 mensen zijn die een specifiek nummer kiezen.
Blind pakken geeft dus het zelfde resultaat als een zichtbaar getal pakken met een ‘wil’.
Hieruit kan je concluderen dat die ‘vrije wil’ verdacht veel op een kansverdeling lijkt.
Persoonlijk ben ik er van overtuigd dat de wereld waarin wij leven niet geheel deterministisch is, tevens ben ik niet overtuigd van het bestaan van vrije wil. Hier komt inderdaad de quantum theorie bij kijken.
Ook de chaos theorie heeft denk ik zeker grote invloed op ons gedrag, een paar mL alcohol kan uiteindelijk een zwaar auto ongeluk veroorzaken. (vlinder-oceaan verhaal)